Post przerywany a nowotwory – czy dieta wpływa na ryzyko zachorowania?
Post przerywany jest badany jako możliwe wsparcie odpowiedzi przeciwnowotworowej, ale nie stanowi standardu leczenia raka. Obiecujące wyniki dotyczą głównie badań przedklinicznych, zwłaszcza modeli mysich. U pacjentów onkologicznych samodzielne ograniczanie jedzenia może natomiast zwiększać ryzyko niedożywienia, sarkopenii i kacheksji.
Post przerywany a nowotwory – co obecnie wiadomo?
Post przerywany, określany też skrótem IF, obejmuje różne sposoby naprzemiennego ograniczania przyjmowania pokarmu i jedzenia w wyznaczonych okresach. Zainteresowanie tą metodą w onkologii wynika z obserwacji, że zmiany poziomu glukozy, insuliny i kwasów tłuszczowych mogą wpływać na metabolizm guza oraz działanie układu odpornościowego.
Nie oznacza to jednak, że post leczy raka albo może zastąpić operację, chemioterapię, radioterapię, immunoterapię czy inne leczenie zalecone przez onkologa. Wyniki badań laboratoryjnych nie są równoznaczne z potwierdzoną skutecznością i bezpieczeństwem u ludzi. Aktualny stan wiedzy nie uzasadnia traktowania IF jako standardowego elementu terapii onkologicznej.
Jak post może wpływać na komórki NK?
Komórki NK, czyli naturalni zabójcy, należą do układu odpornościowego. Rozpoznają i niszczą między innymi komórki zakażone wirusami oraz niektóre komórki nowotworowe. Ich działanie zależy jednak od warunków panujących w organizmie i w samym mikrośrodowisku guza.
Guzy zużywają znaczne ilości składników odżywczych i mogą tworzyć środowisko bogate w lipidy, które utrudnia pracę komórek odpornościowych. W badaniu prowadzonym w Memorial Sloan Kettering Cancer Center, którego wyniki opublikowano w czasopiśmie Immunity, sprawdzano wpływ okresowych postów na myszy z nowotworami.
W modelu badawczym zwierzęta nie otrzymywały pokarmu przez 24 godziny, dwa razy w tygodniu, a poza tymi okresami mogły jeść bez ograniczeń. Obserwowano spadek stężenia glukozy i wzrost poziomu wolnych kwasów tłuszczowych. Komórki NK zaczęły wykorzystywać kwasy tłuszczowe jako alternatywne źródło energii zamiast glukozy. Tę zmianę określono jako metaboliczne przeprogramowanie.
W badaniu zaobserwowano również redystrybucję komórek NK, między innymi ich przemieszczanie się do szpiku kostnego. Towarzyszyły temu zmiany związane z produkcją interferonu gamma, białka uczestniczącego w odpowiedzi immunologicznej. W szpiku i śledzionie komórki mogły zostać lepiej przystosowane do funkcjonowania w środowisku o dużej zawartości lipidów.
To interesujący mechanizm, ale trzeba zachować właściwą perspektywę. Opisane wyniki pochodzą przede wszystkim z badań na myszach. Nie można zakładać, że taki sam efekt, w takim samym nasileniu i przy identycznym schemacie postu wystąpi u pacjentów. Badania kliniczne u ludzi są potrzebne do oceny bezpieczeństwa, wpływu na leczenie, masę ciała, jakość życia i wyniki onkologiczne.
Jakie są rodzaje postu przerywanego?
Określenie „post przerywany” nie opisuje jednej diety. Różne modele różnią się długością postu, ilością dostarczanej energii, podażą białka oraz momentem stosowania względem leczenia. Najczęściej wymienia się:
- TRE – ograniczenie jedzenia do określonego okna w ciągu doby, na przykład kilku lub kilkunastu godzin.
- FMD – dieta naśladująca post, zwykle niskokaloryczna i stosowana przez kilka dni, zaprojektowana tak, aby wywołać wybrane zmiany metaboliczne bez całkowitego odstawienia pokarmu.
- 5:2 – model, w którym przez pięć dni je się według zwykłego schematu, a przez dwa dni znacznie ogranicza podaż energii.
- ADF – naprzemienne dni jedzenia i postu lub bardzo silnego ograniczenia kalorii.
Nie są to równoważne interwencje. Ich wpływ na glikemię, masę mięśniową, tolerancję leczenia i samopoczucie może być różny. Z tego powodu wyników badania dotyczącego jednego modelu nie należy automatycznie odnosić do wszystkich pozostałych.
Dlaczego post może być ryzykowny w chorobie nowotworowej?
W onkologii priorytetem nie jest samo ograniczenie masy ciała, lecz utrzymanie siły, sprawności i odpowiedniego stanu odżywienia. Choroba nowotworowa, stan zapalny, działania niepożądane leczenia oraz mniejszy apetyt mogą już wcześniej zmniejszać spożycie energii i białka.
W takiej sytuacji dodatkowe okresy głodzenia mogą pogłębiać utratę masy mięśniowej. Kacheksja nowotworowa nie jest zwykłym odchudzaniem. To złożony zespół związany między innymi z nasilonym stanem zapalnym, utratą mięśni i pogorszeniem wydolności organizmu. Próba „głodzenia guza” może więc w praktyce oznaczać także głodzenie pacjenta.
| Obszar | Potencjalne korzyści | Ryzyko kliniczne |
|---|---|---|
| Immunomodulacja | W modelach zwierzęcych obserwowano zmianę metabolizmu komórek NK i ich lepsze przystosowanie do środowiska guza. | Nie wiadomo, czy efekt ten występuje u ludzi w podobnym stopniu i czy przekłada się na dłuższe przeżycie. |
| Metabolizm | Post może zmieniać poziom glukozy, wolnych kwasów tłuszczowych i ciał ketonowych. | Zmiany metaboliczne mogą być źle tolerowane przez osoby osłabione, niedożywione lub przyjmujące leki wpływające na glikemię. |
| Niedożywienie | W wybranych badaniach analizuje się, czy kontrolowane protokoły mogą być bezpiecznie łączone z leczeniem. | Ograniczenie jedzenia może zmniejszać podaż kalorii i białka, szczególnie przy nudnościach, bólu, zaburzeniach połykania lub braku apetytu. |
| Sarkopenia i kacheksja | Brak potwierdzonej korzyści klinicznej, która równoważyłaby utratę mięśni u pacjenta obciążonego chorobą. | Pogłębienie utraty mięśni może obniżać sprawność, utrudniać rehabilitację i pogarszać tolerancję leczenia. |
Ryzyko jest szczególnie istotne u osób z zaawansowaną chorobą, niezamierzoną utratą masy ciała, kacheksją, sarkopenią, zaburzeniami gospodarki cukrowej lub nasilonymi objawami utrudniającymi jedzenie. Znaczenie ma także rodzaj leczenia oraz jego harmonogram. Dlatego schematu postu nie można dobierać wyłącznie na podstawie wyników badania laboratoryjnego lub informacji z internetu.
Co powinien zrobić pacjent zainteresowany IF?
Pacjent onkologiczny, który rozważa post przerywany, powinien najpierw omówić ten pomysł z lekarzem prowadzącym i dietetykiem klinicznym pracującym z chorymi na nowotwory. Przed podjęciem decyzji trzeba ocenić między innymi masę ciała, jej zmiany w ostatnich tygodniach, siłę mięśni, apetyt, wyniki badań, rodzaj terapii oraz ryzyko niedożywienia.
Uwaga: każda dieta stosowana w trakcie leczenia onkologicznego wymaga indywidualnej oceny i zgody zespołu prowadzącego. Nie ma uniwersalnej diety antyrakowej, a post nie zastępuje leczenia przeciwnowotworowego.
Najważniejszy wniosek jest dwutorowy. Badania nad komórkami NK pokazują interesujący potencjał biologiczny i uzasadniają dalsze badania kliniczne. Jednocześnie u chorego człowieka utrzymanie odpowiedniego stanu odżywienia może być ważniejsze niż teoretyczna korzyść metaboliczna. Samodzielne stosowanie postu bez nadzoru medycznego nie jest bezpiecznym sposobem leczenia ani profilaktyki nowotworów.
Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. W przypadku choroby nowotworowej decyzje dotyczące żywienia należy podejmować po konsultacji z lekarzem prowadzącym oraz, w razie potrzeby, dietetykiem klinicznym.
